محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
30
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
درطعامها كنند افيقرون اخينوس است افريدس اسم يوناني جراداست افتيقس اسم يوناني عصفر است افيور بيونانى اسم به زور است افيور سفيافن بيونانى تخم خبازيست افثينون بيونانى باد آورد است افيمونا بيونانى دارچينى است افيعابن بيونانى سداب است أقحوان اسم عربى وبه يوناني اديبانس وبه فارسي با بونه گاوچشم گويند ونوع صغير را بهار نامند برى وبستانى مىباشد شاخهاى أو باريك وبرگش شبيه به برگ گشمنيز ورازيانه وگلش زرد ومدور ودر أطراف أو برگهاى ريزهء سفيد واز گل با بونه بزرگتر وثقيل الرايحه با اندك تلخى وبالحقيقة صنفى از بابونج است وفرق آنست كه بابونج تخم دارد وأو ندارد ومستعمل كل اوست در سيم گرم ودر دويم خشك ومسخن قوى ومحلل ومفتح سده جگر وافواه عروق وملطف ومدر عرق وبول وحيض ومسقط جنين وباقوهء ترياقيه ومفتت حصاه ومحلل خون منجمد در مثانه ورحم مقعد وجهة درد مثانه وصلابت سپرز واستسقا وقراقر معده وبا سكنجبين وبا نمك مسهل سودا أو بلغم ولعوق أو جهة ربو وسرفه ونفث الدم وجلوس در طبيخ أو جهة صلابت رحم وطلاى آب تازهء أو را برانشين وقضيب وكنج ران مقوى باه وجماع وضماد أو جهة التواى عصب وبا موم روغن جهة ورم صلب وشرب نيم مثقال أو با سكنجبين جهة برانگيختن اشتها نافع وفرزجهء أو مدرحيض ومنقى رحم واكثار أو مصدع ومصلحش سكنجبين ومكرب معده ومصلحش انيسون وبنفشه وقدر شربتش تا دو مثقال وبدلش بابونج است وقسم صغير أو در دويم گرم ودر أول خشك ودر افعال ضعيفتر از بزرگ وبا شراب جهة نيكوئى رنگ رخسار وتحليل ورم صلب واكتحال خشك أو جهة تقويه طبقات چشم وظلمت بصر وجلاى آثار وقروح ورفع نزول آب نافع است وروغن أقحوان كه گل ورا در چهار مثل آن روغن زيتون با روغن كنجد كرده چهل روز در آفتاب گذاشته باشند جهة نضج جراحات اعضاى عصبانى والتواى عصب وورم أسافل بدن ومقعد وصلابت رحم ودر گوش تفتيح مسامات وادرار نمودن عرق مؤثر وآشاميدن پنج درهم أو مدر عرق وجهة رفع قولنج مفيد است اقاقيا بلغة يوناني اسم عصارهء قرظ است وأو را از ثمر نوعي از مغيلان كه قرظ نامند قبل از رسيدن أو افشرده مىگيرند وقبل از جفاف ياقوتى رنگست وبعد از آن سياه مىشود ودر دويم سرد ودر سيم خشك ومغسول أو در دويم خشك وقابض وقاطع نزف الدم ونفث الدم ومجفف ورادع وغير مغسول أو بالذع وحابس نزلات اكلا وضماد امقوى بدن واعصاب مسترخيه از أعياد وبه سبب امراض وضمادش جهة ورم حار وباد سرخ وورم رحم ومقعدود اخس وبرآمدگى حدقه وسوختگى آتش وبا گل سرخ وبرگ مورد جهة قطع ادرار عرق وبالادن وروغن كل جهة قطع اسهال أطفال مجرب ومورث سده ومصلحش روغن بادام وقدر شربتش تا يك درهم وبدلش بوزنش عدس وصندل است وگويند حضض وأخير انسب است اقسون بيونانى اسم نباتيست شبيه به باد آورد وأهل مغرب راس اشيخ نامند وبرگش مثل باد آورد وساقش كوتاه تر وغليظ تر از دو گلش مثل أو پرخارو خارهاى جوانب برگش مثل سوزن وساق تازهء أو را پوست كنده مىخورند وتخمش از قرطم ريزه تر در دويم گرم ودر أول خشگ وبسيار لطيف وچون خشك شود تلخى وباشدى مىباشد گويند جهة كزار وتشنج غير بيسى با شراب مجرب وجهة ورم مزمن وشدخ عضل ضمادش مفيد وتخمش با شراب جهة رفع سموم نافع ومضر كرده ومصلحش خشخاش وقدر شربتش از سه درهم تا پنج درهم وبدلش شكاعى است ونزد متاملان فرقى ميان اقشون ونبات اشتر غاز نخواهد بود وظاهرا اسم يوناني نبات اشتر غاز است اقط به فارسي كشك نامند وآندوغى است كه از طبخ منجمد كردد پس چكانيده وبعد از رفع مائية خشك كنند سردو خشك ودير هضم وقابض ومبرد وبريا نكردهء أو جهة دار الثعلب ورفع نزف الدم وبواسير مفيد است وبا پشم سوخته وجو سوخته بالسوية جهة خزاز مجرب اتست كه أولا سر را بر روغن گلسرخ چرب كرده وبعد از آن طلا كنند ومولد رياح وبلغم خام غليظ ومسدد ومصلحش جوارشات وكلقند است إقليما بيونانى آن چيز است كه از گداختن أجساد متطرقه مانند مس ونقره وطلا مثل كف ودرد بر روى آن ودر تحت أو منجمد گردد وآنچه در تحت بهم رسد باز از جملهء كف اوست كه بعد از گداختن وبهم رسيدن كف به سبب حركت آنفلز بعضي به طرف تحت جمع مىشود وبهترين أو طلائى وآنچه در رنگ شبيه به أصل آن فلز باشد وطلائى مايل به سبزى وبعضي سفيد وسياه وطلائى از غلبهء بوره است كه بر طلا مىزنند وگويندگانى هم مىباشد ومرفشيشائى نيز هست هر يك در طبع مثل معدن أو وپيوست زياد بر أو غالب ومجفف ومقوى باصره ومنقى جراحات وجهة برون گوشت زياد وروبانيدن گوشت تازه ورفع تعفين زخمها وبياص عين وبهق جرب وسبل وناخنه ودمعه وغشاوه ونزول آب وطلاى أو رادع وجالى كلف وآثار سياه ورافع سپرز وبا زعفران وافيون رافع درد مفاصل ونقرس است وخوردن طلائى أو يك قيراط جهة خفقان وتقويه دل نافع ومستعمل از ومحرق مغسول أو وبدلش مردا سنگ محرق مغسول است ومؤلف تذكره گويد كه چون جمع كنند ذهبي ومرقشيشى أو را در گداختن وبعد از كداز در عسل بريزند تا سرد شود يكجزو أو پانزده جز ومشتريرا شمس كند وحقير اين معنى را موقوف بشروط مخفيه مىداند اقماع الرمان الهندي نارمشك است اقرو قومعما قرقومعما است اقبوس بيونانى كمتر است اقسيا مازريون سفيد است اقاقالس بيونانى تشميزج است اقروس واقرس دبق است اقارون اسم رومى وج است اقريطن ما طس كل عتيق القدس است اقونوسيون رعى الإبل است